Parafia Prawosławna Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Kuźnicy

Parafia Prawosławna Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Kuźnicy

Podwyższenie Krzyża Pańskiego

Geneza święta

Ikona święta Podwyższenia Krzyża Pańskiego.

Jest to nieruchome święto z liczby dwunastu wielkich świąt, drugie w kolejności w kalendarzu cerkiewnym. Ustanowione zostało na pamiątkę dwóch ważnych wydarzeń związanych z losami Krzyża Chrystusowego oraz dla umocnienia tradycyjnego kultu Krzyża Świętego.

Krzyż, na którym powieszony był Jezus Chrystus, przez ponad 300 lat spoczywał w ziemi, a na miejscu kaźni – Golgocie – wznosiła się pogańska świątynia. W IV wieku za panowania pobożnego cesarza Konstantyna Wielkiego do Jerozolimy przybyła cesarzowa Helena – matka cesarza. Po dłuższych poszukiwaniach odkopane zostały trzy krzyże. Cud uzdrowienia chorej kobiety, a według innego przekazu – wskrzeszenia zmarłego – pozwolił ustalić, który z odnalezionych krzyży jest krzyżem Chrystusowym. W obecności patriarchy Makarego Krzyż podniesiono i ukazano tłumom wiernych na cztery strony świata. Na pamiątkę odnalezienia cennej relikwii ustanowiono święto obchodzone drugiego dnia Paschy. Cesarzowa Helena wybudowała w miejscach uświęconych przez Chrystusa w czasie Jego ziemskiego życia około 80 świątyń. Cząstkę Krzyża wraz z gwoździami wywiozła do Konstantynopola, zaś pozostała część znajdowała się w świątyni Zmartwychwstania Pańskiego na Golgocie.

W roku 614 Jerozolima została zburzona przez Persów. Król Chosroes wywiózł wraz z innymi łupami wojennymi pozostałą część Krzyża. Czternaście lat później, gdy zawarty został pokój, cesarz Herakliusz osobiście w zgrzebnych szatach z wielkim nabożeństwem wniósł odzyskaną relikwię na jej dawne miejsce.

Te dwa wydarzenia ożywiły kult Krzyża i posłużyły ustanowieniu święta Podwyższenia Krzyża Pańskiego. Od roku 335 obchodzono je nie w drugim dniu Paschy, lecz 14 września. Powyższe wydarzenia wzmogły zainteresowania teologów Krzyżową Ofiarą Chrystusa, ożywiła się pobożna pamięć o męce i sensie cierpień Chrystusa. Święto to jest wezwaniem dla wiernych do uczestnictwa w Krzyżu Chrystusowym, do naśladowania Go w całym swoim życiu.

Krzyż towarzyszy prawosławnemu chrześcijaninowi od narodzin aż do śmierci. Jest drogowskazem, znakiem zbawienia i zwycięstwa nad grzechem w sobie samym i w otaczającym nas świecie. Krzyż na mogiłach zapewnia o przyszłym naszym zmartwychwstaniu. On także zakończy, wg słów Jezusa Chrystusa, nasze ludzkie losy i los całego świata, gdy „ukaże się na Niebiosach znak Syna Człowieczego” (Mt 24, 27).

Święto Podwyższenia Krzyża Pańskiego jest dniem postu ze względu na to, że wspomina się w tym dniu ukrzyżowanie i śmierć Chrystusa. Okres świąteczny trwa, wraz z dniami przed– i poświątecznymi, 8 dni, od 13/26 września do 21 września / 4 października. W dzień oddania święta pod koniec Boskiej Liturgii kapłan wnosi św. Krzyż do ołtarza.

Świąteczne nabożeństwa

W przeddzień święta odprawia się wsienoszcznoje bdienije z litiją. W stichirach mowa jest o tym, że męka Chrystusa uśmierciła szatana, a jad węża zmyty został krwią Chrystusa. W Starym Testamencie figurą krzyża było błogosławieństwo patriarchy Jakuba skrzyżowanymi rękoma (skrzyżowane ręce Mojżesza). W dniu Podwyższenia spełniło się proroctwo Dawida o hołdzie złożonym „podnóżkowi nóg Zbawiciela”.

W paremijach opisany jest cud, m.in. uczynienia przez Mojżesza gorzkiej wody słodką przez zanurzenie w niej pewnego drzewa (Wj 15, 22-27). W drugiej paremii zawarta jest pochwała mądrości, która nazwana jest „drzewem życia” i cenniejsza jest od wszelkich kosztowności (Prz 3, 11-18). W trzeciej paremii (Iz 60, 11-16) brzmi proroctwo Izajasza o wielkości i sławie Jerozolimy.

W kanonie wielokrotnie podkreślana jest moc Krzyża jako źródło błogosławieństwa i uświęcenia. O ile znaki i figury Krzyża już w Starym Testamencie przynosiły pomoc, uzdrowienie i zwycięstwo nad wrogami, to w Nowym Testamencie moc Krzyża wielokrotnie chroniła ludzkość od wszelkiego zła.

Obrzęd podwyższenia św. Krzyża. (fot. pravmir.ru)

Osobliwością święta jest obrzęd wyniesienia Krzyża na środek cerkwi oraz jego podwyższenia. Na utreni, po Wielikom sławosłowii kapłan w pełnym komplecie szat liturgicznych bierze z prestoła ozdobiony kwiatami Krzyż, kładzie Go na głowę i wynosi na środek świątyni. Chór śpiewa troparion („Spasi, Hospodi, ludi Twoja…”). Kapłan okadza Krzyż i wraz z wiernymi składa przed nim pokłon ze słowami: „Krestu Twojemu pokłaniajemsia, Władyko, i swiatoje Woskresienije Twoje sławim” („Krzyżowi Twojemu kłaniamy się, Władco, i Święte Zmartwychwstanie Twoje sławimy”). W świątyniach katedralnych sprawowany jest specjalny obrzęd podwyższenia Krzyża. Biskup, stojąc na podwyższeniu na środku cerkwi, unosi i opuszcza Krzyż ku wschodowi, następnie na zachód, południe, północ i ponownie na wschód. Obrzęd ten za każdym razem poprzedza ektenia złożona z pięciu próśb, po których chór 100 razy śpiewa „Hospodi, pomiłuj” („Panie, zmiłuj się”).

Podczas Boskiej Liturgii czytany i śpiewany jest prokimien tonu 7: „Woznositie Hospoda Boha naszeho i pokłaniajtiesia podnożiju nohu Jeho jako swiato jest” („Wywyższajcie Pana Boga naszego, i kłaniajcie się podnóżkowi nóg Jego, albowiem jest święty”). Jest to oczywiste wezwanie do wywyższenia Boga i złożenia hołdu podnóżkowi nóg Jego, czyli św. Krzyżowi. List Apostolski tego święta (1 Kor 1, 18-24) mówi o Krzyżu, który jest dla pogan głupstwem, ale dla wierzących najwyższą mądrością.

Ewangelia święta (J 19, 6-11, 13-20, 25-28, 30-35) relacjonuje przebieg ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Zamiast „Dostojno jest” śpiewa się tzw. zadostojnik: „Wieliczaj dusze moja Preczestnyj Krest Hospodien” („Wielbij duszo moja Przeczysty Krzyż Pański”).

Ikonografia

Ikonografia święta w przejrzysty sposób oddaje atmosferę radości i respektu, jaka towarzyszyła temu wydarzeniu. Spoczywający przez ponad trzysta lat w ziemi Krzyż Pański został odnaleziony dzięki staraniom będącej już w podeszłym wieku cesarzowej Heleny. Wydobyty z ziemi wraz z kilkoma (prawdopodobnie dwoma) innymi stał się źródłem cudu wskrzeszenia zmarłego (lub według innej wersji uzdrowienia chorej kobiety), co bezdyskusyjnie potwierdziło jego autentyczność. Wieść o odnalezieniu świętości oraz cudzie spowodowała napływ do Jerozolimy tłumów wiernych. Wszyscy pragnęli zobaczyć go, pokłonić się mu oraz ucałować. Wówczas patriarcha jerozolimski Makary unosił krzyż do góry i błogosławił wiernych, aby wszyscy mogli oddać mu cześć.

Tę właśnie uroczystą i radosną chwilę obrazuje ikonografia święta. Patriarcha Makary, stojący na niewielkim podwyższeniu lub ambonie, odziany w szaty liturgiczne, bez nakrycia głowy unosi (przeważnie ośmioramienny) Krzyż Pański do góry. Zazwyczaj korzysta przy tym z pomocy dwóch diakonów znajdujących się nieco z tyłu i podtrzymujących bardziej jego ramiona niż sam Krzyż. Na niektórych ikonach unosi go samodzielnie, niekiedy zaś (na późniejszych przedstawieniach) Krzyż jest niewielkich rozmiarów, tak że z łatwością w całości znajduje się ponad głową hierarchy.

Św. cesarz Konstantyn i św. cesarzowa Helena. (fot. pravmir.ru)

Ikony Podwyższenia Krzyża Pańskiego przedstawiają też cesarzową Helenę, starszą niewiastę w cesarskim stroju, z koroną na głowie lub w bogatym odzieniu wschodnim i białą chustą na głowie. Na niektórych ikonach towarzyszy jej syn – św. cesarz Konstantyn Wielki. Gdy jest obecny, prawie zawsze stoi po przeciwległej stronie Krzyża, a tylko wyjątkowo po tej samej stronie co matka. Poza nimi na ikonach Podwyższenia znajduje się szereg innych nieznanych z imienia osób, których liczba nie jest ściśle określona. Symbolizują one przedstawicieli episkopatu, duchowieństwa, książąt, mnichów oraz ludzi prostych – kobiet i mężczyzn.

Ikony Podwyższenia przedstawiają też niekiedy cud, który zaświadczył o autentyczności Krzyża Pańskiego. Ukazują one zamiast wskrzeszonego nieboszczyka ciężko chorego starca lub niewiastę uzdrowioną dzięki dotknięciu Krzyża. Scena ta jest zwykle mało wyeksponowana, a niekiedy wręcz nierozpoznawalna. Niektóre zachodnie przedstawienia tego cudu ukazują z kolei małą dziewczynkę wskrzeszoną z martwych dotknięciem Krzyża.

Cała scena rozgrywa się na tle zwieńczonej krzyżami świątyni.

Na podstawie:
„Nauka o nabożeństwach prawosławnych”, ks. Konstanty Bondaruk, Białystok 1987
„Ikonografia świąt z liczby dwunastu”, Jarosław Charkiewicz, Warszawa 2007